Internet va ijtimoiy tarmoqlar hayotimizga kirib kelgach, turmush tarzi tezlashdi. Masofalar qisqarib, bilim olish osonlashdi, dunyoda smartfonlar va gadjetlar ommalashdi. Biroq bu qulaylikni ikkinchi “yuzi” ham bor. Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar va platformalarning ayrim kontentlariga hech ikkilanmay ortiqcha shovqin, yuzaki maʼlumotlar, tekshirilmagan va tasdigʻini topmagan dalillar hamda maʼnaviy charchoqni kelitirib chiqaradigan omillardan biri sifatida qarash mumkin. Bunday vaziyatda jamiyatimizda katta rezonans uygʻotayotgan YouTube platformasining ijobiy va salbiy tomonlari hamda uning taʼsir kuchi haqida chuqurroq mulohaza yuritishga toʻgʻri keladi.
Axborot oqimi misli koʻrilmagan tezlikda kuchaygan zamonda YouTube nafaqat videoxosting, balki global media mahsulotlarni taqdim qiladigan hududga aylandi. U yerda endi shunchaki videotasvirlar emas, balki dunyoqarash, did, turli madaniyatlar shakllanmoqda. Yaqin tarixga nazar tashlasak, bu platforma 2005 yil 14 fevralda ishga tushirilgan boʻlib, unga Stiv Chen, Chad Hyorli va Javed Karim asos solgan. Birinchi video — “Me at the zoo” — “Men hayvonat bogʻidaman" nomli 18 soniyalik rolik edi. Dastlab bu platforma videotanishuvlarni amalga oshirish uchun yaratilgan edi. 2006 yilda esa uni Google 1,65 milliard dollarga sotib olgan. Bugun esa u global axborot imperiyasiga aylandi. “3DNEWS” (Daily Digital Degest) nashrining rasmiy maʼlumotlariga koʻra, platforma 2025 yilda 60 milliard dollardan ortiq daromadga chiqqan. Shuningdek, platforma foydalanuvchilarining 70 foizi AQSh fuqarolari boʻlib, 50 foiz foydalanuvchilarining yoshi 20 yoshdan kichikdir. Bir kunda 2 milliardan ortiq insonlar platformada video tomosha qiladi.
Bu raqamlar uning iqtisodiy qudratini koʻrsatibgina qolmay, milliardlab foydalanuvchilarni taʼsir doirasida ushlab turishini namoyon qiladi. Oʻzbekistonda ham yoshlar orasida bu platforma eng koʻp murojaat qilinadigan manbalardan biriga aylandi. Tabiiyki, savol tugʻiladi: bu maydon madaniyatni siqib chiqarayaptimi yoki bizga yangi imkoniyat yaratyaptimi? Nima uchun, platformadagi yolgʻon axborotlarni saralab boʻlmaydi? U yerda saviyasiz videolavhalar koʻlami koʻpayib ketmadimi? Bu platformadagi reklamalarning sanogʻi va sifati, yosh doirasi bilan bogʻliq chegaralanish nega haligacha toʻliq tizimga tushmagan? YouTube — bu faqat kulgu yoki shov-shuvdan iborat emas, albatta. U taʼlim uchun misli koʻrilmagan katta maydonga aylandi. Qishloqdagi oʻquvchi chet el universiteti maʼruzasini bir vaqtda koʻra olishi, tinglashi va uni elektron qurilmalarga saqlab olish imkoniyatiga ham ega. Dehqonchilikdan tortib dasturlashgacha boʻlgan bilimlar ham aynan shu platforma orqali ommalashmoqda. Yirik media tashkilotlar — jumladan BBC va National Geographic — sifatli hujjatli kontentni YouTube orqali tarqatadi. Demak, anglash mumkinki, platforma mazmunli va chuqur materiallar uchun ham ochiq. Milliy kontentni rivojlantirishda bu yoʻnalish bizga anchagina qoʻl kelishi mumkin. Agar milliy teatr spektakllari, maqom sanʼati, adabiyot tahlillari zamonaviy formatda taqdim etilsa, ular ham oʻz tomoshabinini topishi shubhasiz. Muammo uni taqdim etish uslubida.
Ammo, tanganing ikkinchi tomoni ham bor. YouTube algoritmi tomoshabinni ekran qarshisida uzoq ushlab turishga xizmat qiladi. Bu esa koʻpincha yengil, shok va shov-shuvli kontentning yuqoriga chiqishiga sabab boʻladi. Natijada, jiddiy adabiy suhbat yoki mumtoz musiqa roligi millionlab emas, balki sanoqli koʻrishlar soni bilan cheklanadi. Estetik did sekin-asta tez isteʼmol qilinadigan mahsulotlar taʼsirida oʻzgaradi. Bu yerda ayb faqat platformada emas, chunki auditoriya talab va tanlovi birinchi oʻrinda turadi.
Soʻnggi yillarda avtomatlashtirilgan, qiymatsiz va soxta mazmundagi videolar keskin koʻpaydi. Ayrim hollarda sunʼiy intellekt yordamida tayyorlangan “kontent oqimi” haqiqiy ijodni siqib chiqarishga, odamlarning turli qarashlari va salbiy munosabatda boʻlishiga olib kelmoqda. Platforma 2025–2026 yillarda bunday kanallarga qarshi jiddiy choralar koʻra boshladi. Millionlab obunachiga ega sahifalar ham spam va takroriy material sabab oʻchirildi. Bu tendensiya bir haqiqatni koʻrsatdi: kelajakda miqdor emas, sifat hal qiluvchi omilga aylanadi. Google tarkibiga kiruvchi YouTube reklama asosida ishlaydi.
Ammo ayrim davlatlarda, jumladan Oʻzbekistonda monetizatsiya imkoniyatlari cheklangan. Bu blogerlar daromadiga taʼsir qilsa-da, tomoshabin uchun reklama bosimini kamaytiradi. Biroq milliy kontent ishlab chiqaruvchilar uchun iqtisodiy barqarorlik masalasi ochiq qolmoqda. Sifatli madaniy loyiha doim ham tez foyda keltirmaydi. Muammo faqat statistikada emas, balki ijtimoiy kuzatuvda ham.
Suhbatlar oʻrnini virtual yozishmalar egallab, bir uyda yashaydigan oila aʼzolarini qadriyatlardan uzoqlashtirmoqda. Bolalarda sabr, diqqat va muloqot koʻnikmalari yoʻqolib bormoqda. Soʻnggi yillarda YouTube platformasidagi qisqa videolar, xususan YouTube Shorts formati bolalar va oʻsmirlar orasida keng tarqaldi. 15–60 soniyalik roliklar tez almashadi, yorqin effekt va baland musiqa bilan eʼtiborni jalb qiladi. Psixologlar bunday format bola ongida tez xulosa chiqarish va shoshish hissini shakllantirib, uzoq vaqt bir ishga diqqat jamlash qobiliyatini pasaytirishini taʼkidlaydi.
Oqibatda bolada sabrsizlik, zerikish va darsga qiziqishning susayishi kuzatiladi. YouTubeda bolalarga moʻljallangan kontent orasida yashirin reklama elementlari ham uchraydi. Turli oʻyinchoqlar, shirinliklar yoki gadjetlar targʻiboti bolada sunʼiy ehtiyoj uygʻotadi. Mutaxassislar fikricha, 8 yoshgacha boʻlgan bola reklama va oddiy videoning farqini toʻliq anglay olmaydi. Ayrim tezkor va zoʻravonlik elementlari bor multfilmlar bolalarda tajovuzkorlikni kuchaytirishi mumkin. Koʻrilgan harakatlarni takrorlash, baqirish yoki urishish holatlari shundan kelib chiqadi. Psixologlar virtual muloqot real munosabatlarni kamaytirib, insonlarda har xil tushunarsiz vaziyatlarni, depressiya va stress holatlarini yuzaga keltirmoqda. — YouTubega bogʻlanish ayniqsa, bogʻcha va makatb bolalarida diqqat tarqoqligi va tez zerikishni kuchaytiradi.
Qisqa formatga oʻrgangan miya uzoq matnni qabul qilishda qiynaladi. Muammo YouTubeda emas, undan nazoratsiz foydalanayotganimizda. Bu holat faqat YouTubega xos emas, ammo u bugungi kunda eng kuchli taʼsir maydonlaridan biriga aylangan. Chunki unda tasvir bor. Inson koʻrgan narsasidan tezroq taʼsirlanadi. Bolalar uchun alohida yaratilgan YouTube Kids ilovasi mavjud boʻlsa-da, toʻliq xavfsizlik faqat ota-ona nazorati orqali taʼminlanishi zarur. Ekran vaqti cheklanmasa, bu bolaning ruhiy, ijtimoiy va intellektual rivojiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin, – deydi psixolog Diyora Farmonova. – Nafaqat bolalar va oʻsmirlar balki, kattalar ham bu platformadagi yolgʻon informatsiyalar bilan toʻlgan kanallardagi videolavhalarni koʻrib, bir yoqlama xulosa chiqarishmoqda. YouTube – bu vosita. U kitob oʻrnini bosmaydi, bosolmaydi ham. Ammo kitobni targʻib qilishi, uning ommabopligini taʼminlashi mumkin. U sanʼat, kino, teatr va qadriyatlarimizni siqib chiqarmaydi, balki uni millionlab insonlar koʻrishi uchun imkon yaratishi mumkin. YouTube platformalarida sifatli milliy kontent koʻpayadigan boʻlsa, algoritm ham unga moslashadi. Agar auditoriya talabni oʻzgartirsa, taklif ham oʻzgaradi. Biz tomoshabin sifatida nimani tanlayapmiz? Inson yasagan, ixtiro qilgan narsalariga emas, balki texnika imkoniyatlari insonga xizmat qilishi kerak. Aynan shu bizning tanlov madaniyatimizni belgilab berishi zarur.
Choʻlponoy AHMEDOVA,
jurnalist
