Institutda oʻqib kelgan iqtisodchi oʻrtogʻim bilan “Narxni nima belgilaydi?”, degan savol ustida bahslashib qoldik.
- Talab va ehtiyoj degan qoida bor, ogʻayni - dedi u.
Keyin tushuntira ketdi. Xullas, uning aytishicha, narxni bozor talabi belgilar ekan. Biroq, ilm boshqa, hayot boshqa. Baʼzan narxni kunning vaqti ham belgilaydi.
Ha, ha... Ajablanmang. Kun mahali ham narxni belgilaydigan omil boʻlib qoldi hozir.
Ishonmaysizmi? Unda eshiting.
Ertalab qishloqdan shaharga kelayotgan edim. Kirakashning mashinasiga oʻtirdim. Bekat shaharga olib boradigan yoʻl yaqinida boʻlgani uchun, kirakash ming tavoze bilan aldab, mashinasiga oʻtirgʻizib qoʻydi. "Mashinada ikkita odam bor, yana bir kishi olsak boʻldi", desa “laqqa” tushibman.
Men birinchi yoʻlovchi ekanman. Boshqalar kutishga erinib, yoʻl-yoʻlakay ketayotgan mashinalarni toʻxtatib, ham arzon, ham tez joʻnab ketavergach, men ham mashinadan tushmoqchi boʻldim. Biroq haydovchi shunaqa yomon qarash qildiki, damim ichimga tushib, qaytib oʻrindiqqa choʻkkanimniyam bilmay qoldim. Xullas, menga oʻxshagan yana uchta sodda yoʻlovchi kelib, mashina toʻlguncha roppa-rosa yarim soat oʻtdi. Nihoyat yoʻlga tushdik. Biroq, tan olish kerak, haydovchi yoʻlovchi kutgan vaqtini qoplash uchun mashinani xuddi “raketadek uchirdi”. Ayniqsa, yoʻlning videokamera kuzatuvi yoʻq qismida.... Bir zumda yetdik. 10 ming soʻmdan yoʻlkira toʻladik.
Yumushlarni bitirib, kechga yaqin uyga qaytishga chogʻlandim. Ertalab yoʻlga 10 ming soʻm toʻlaganim uchun, orqa choʻntagimga shu summani solib qoʻyib, qolganini bemalol ishlataveribman deng. Qishlogʻimizga qatnaydigan mashinalar turadigan bekatga kelib, qaytish narxi 20 ming ekanini eshitib, kapalagim uchib ketdi.
- Nega?, - dedim hayron boʻlib.
- Aka, kech boʻlib qoldi. Endi u yoqdan qaytishga odam boʻlmaydi. Quruq qaytamiz. Borish-kelishni toʻlasangiz, oʻtiring. Boʻlmasa xohishingiz, - dedi shofyor.
Dimogʻi osmonda boʻlganidan tanimabman. Ertalab bizni olib kelgan kirakash.
“Axir sen oʻzing oʻsha yoqda turasanku. Boshqa qaytmasang kerak”, deb aytolmadim.
Ertalabki tavozedan asar ham yoʻq.
- Kartochkadan toʻlasak ham boʻlaveradimi? - dedim noiloj. Kirakash marhamat qilib bosh irgʻadi.
Yaxshiyam plastik kartochkamda ozgina pul qoldirgandim. Jonimga aro kirdi.
Mashinada mendan boshqa yana bir kishi bor ekan. Oʻtirishim bilan figʻoni falakka chiqib gapira ketdi:
“Insofniyam nonga qoʻshmay yeb yubordi, bu kirakashlar. Odamlar noilojligini koʻrib, narxni ikki baravar oshirib olibdi-ya noinsoflar. Odamlarning norozi boʻlib bergani buyurarmikin?”
Ichimda unga qoʻshilib turgan boʻlsamda, sirtimga chiqarmadim. Yoʻlovchining esa jagʻi tinmasdi. Mashina toʻlgach, ham diydiyosi davom etdi. Qoʻzgʻaldik. Alami tarqamagan yoʻlovchi kirakashga murojaat qildi:
- Ertalab bir narx, kechga bir narx. Tundagisi qancha? Nima sizlar masofaga qarab emas, quyosh chiqishi va botishiga qarab narx belgilaysizlarmi?
Kirakash bunaqa diydiyolarni eshitaverib, koʻnikib ketgan shekilli pinaginayam buzmadi.
- Toʻgʻri aytasiz, tushlik payti yodingizdan chiqdi, - dedi kesatiq qilib yana bir yoʻlovchi.
Birdan tilim “qichidi”:
- Kechki narxdan ertalabkisini ayiring, peshinga narx kelib chiqadi, - dedim. Gur etib kulgu koʻtarildi.
Garchi, ikki barobar yoʻlkira toʻlayotganimga ichimdan qirindi oʻtib turgan boʻlsa-da, hammani kuldirganimga koʻnglim koʻtarildi.
Institutni tugatgan oʻrtogʻimga shu voqeani aytib berdim. Tilini tishlab qoldi. Chunki, olgʻir kirakashlar chiqargan qoidalar, institutlarda oʻqitiladigan kitoblarda yoʻqda...
Umar BAHROMOV
